معرفی
گنبد سلطانیه زنجان | بزرگترین گنبد آجری ایران
همراه کارناوال باشید تا با هم راهی استان زنجان شویم و سراغ شهر تاریخی سلطانیه را بگیریم. از دور چشم به گنبد سلطانیه می دوزیم که به دلیل رنگ و ارتفاعش از همه جا پیداست.
به این بنا نزدیک می شویم تا نمای داخلی گنبد سلطانیه را هم ببینیم و این میراث ارزشمند را بشناسیم.
به اسناد تاریخی رجوع می کنیم و به مرور تاریخچه گنبد سلطانیه می پردازیم.
از معماری شگفت انگیز این سازه نیز غافل نمی شویم و از رمز و راز آن سر در میاوریم.
برای شناخت این اثر جهانی ایران خواندن این مطلب را از دست ندهید.
چرا گنبد سلطانیه؟
- گنبد سلطانیه از نظر ارتفاع بعد از کلیسای سانتا ماریای ایتالیا و مسجد ایاصوفیه ترکیه به عنوان سومین گنبد جهان شناخته می شود.
- این بنا عنوان بزرگترین گنبد تاریخی در ایران را به خود اختصاص داده است.
- بزرگترین گنبد آسیا به شمار می رود و در فهرست بزرگترین گنبدهای آجری جهان، رتبه سوم را دارد.
- گنبد سلطانیه در بُعد جهانی نیز شهرت خاصی دارد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
- این سازه، نخستین نمونه گنبد دو پوسته در جهان به شمار می رود.
- گنبد سلطانیه الهام بخش معماران در ساخت کلیسای سانتاماریا دلفیوره ایتالیا (کلیسای جامع فلورانس) و تاج محل هند بوده است.
- این گنبد با وزن 1600 تن به مدت بیش از 700 سال همچنان پابرجا ایستاده و تنها 8 سانتیمتر نشست داشته است.
آشنایی با گنبد سلطانیه
در بزرگراه قزوین زنجان و کمی مانده به شهر زنجان، گنبدی فیروزه ای رنگ خودنمایی می کند که نشان از گذرمان از کنار شهر سلطانیه دارد.
این گنبد آن قدر خوش رنگ و لعاب و مرتفع است که محال است به چشم تان نیاید یا وسوسه دیدن آن از نزدیک به جان تان نیفتد.
گنبد سلطانیه نمونه ای برجسته از هنر معماری ایرانی به شمار می رود و به عنوان یک اثر تاریخی کلیدی در توسعه معماری اسلامی از آن یاد می شود.
می گویند این بنا احداث شده است تا به عنوان آرامگاه ابدی هشتمین ایلخان مغول، سلطان محمد خدابنده یا الجایتو مورد استفاده قرار گیرد؛ گرچه هیچ وقت، هیچ اثری از مقبره او در این محل دیده نشد و این مساله هنوز در هاله ای از ابهام قرار دارد.
گنبد سلطانیه در بُعد جهانی نیز شهرت خاصی دارد و از نظر ارتفاع بعد از کلیسای سانتا ماریای ایتالیا و مسجد ایاصوفیه ترکیه به عنوان سومین گنبد جهان شناخته می شود. همچنین این گنبد، عنوان بزرگترین گنبد تاریخی در ایران را نیز به خود اختصاص داده است و نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو به چشم می خورد.
آیا گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان است؟
وقتی نام گنبد سلطانیه را جستجو می کنیم، در بسیاری منابع، عنوان بزرگترین گنبد آجری جهان را در وصف این بنا می بینیم.
شاید تکرار این عنوان آن قدر زیاد باشد که درست بودن این مقام را برای گنبد سلطانیه تایید کند؛ اما با کمی بررسی، نکاتی در این زمینه آشکار می شود که درستی این ادعا را زیر سوال می برد.
در وبسایت میراث جهانی یونسکو و با ورود به صفحه مربوط به ثبت این جاذبه، نگاهی به توضیحات می اندازیم و متوجه می شویم که در هیچ جای این متن اثری از عنوان بزرگترین گنبد آجری جهان دیده نمی شود.
این در حالی است که در همین متن به ارتفاع قابل توجه، دوپوسته بودن گنبد و پوشش چشم گیر آن با کاشی های آبی و اهمیت اثر در این موارد، اشاره شده است.
در ادامه با جستجوی عبارت بزرگترین گنبد آجری جهان به زبان انگلیسی، آنچه پیش روی تان قرار می گیرد نام کلیسای جامع فلورانس (Basilica of Saint Mary of the Flower) است.
شاید فکر کنید این نتیجه نیز اشتباها به نمایش در آمده است اما برای بررسی آن کافیست قطر این گنبد را از منابع مختلف به دست آورید.
قطر گنبد کلیسای جامع فلورانس 42.05 متر و در برخی منابع 45 متر است.
این در حالی است که در منابع فارسی و انگلیسی و صفحه مربوط به گنبد سلطانیه در سایت میراث جهانی یونسکو، قطر داخلی گنبد 25 و قطر خارجی آن 38 متر عنوان شده است.
با مقایسه این دو عدد در می یابیم که گنبد سلطانیه نمی تواند بزرگترین گنبد آجری جهان باشد.
شاید این گنبد در زمان خود بزرگترین بوده اما پس از ساخت کلیسای جامع فلورانس این عنوان را از دست داده است.
جستجوهای بیشتر نشان می دهند که گنبد سلطانیه در حال حاضر احتمالا دومین گنبد آجری جهان از نظر بزرگی است و پس از آن گنبد مسجد ایاصوفیه قرار می گیرد.
به هر حال به نظر می رسد خطاب این اثر با عنوان بزرگترین گنبد آجری جهان اشتباه است.
تاریخچه گنبد سلطانیه
برای آنکه بدانید گنبد سلطانیه چرا و چگونه شکل گرفت، به سفری در تاریخ می رویم و نگاهی به دوره حکومت ایلخانیان داریم:
شهر سلطانیه چگونه شکل گرفت؟
سلطانیه پیش از آنکه به شهر تبدیل شود، دشتی وسیع بود که از آن برای تفریح و شکار استفاده می شد.
چهارمین امپراتوری ایلخانی مغول، ارغون خان، دستور ساخت شهر سلطانیه را در این منطقه صادر کرد تا در آن اقامت کند.
در دوره ایلخانیان، سلطانیه بعد از مراغه و تبریز، سومین پایتخت حکومت به شمار می آمد.
چرا گنبد سلطانیه ساخته شد؟
سلطان محمد خدابنده معروف به اولجایتو -هشتمین سلطان مغول- نیز در زمان سلطنت خود دستور ساخت آرامگاهی را در سلطانیه صادر کرد و این بنا طی سال های 703 تا 713 هجری قمری ساخته شد.
ماجرا از این قرار بود که اولجایتو، پس از مشرف شدن به زیارت حضرت علی (ع) و فرزندش امام حسین (ع) به مذهب شیعه روی آورد و تصمیم گرفت تا قبر حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) را به سلطانیه منتقل کند و گنبد سلطانیه را به آرامگاه ایشان اختصاص دهد.
هدف سلطان از احداث چنین بنای منحصر به فردی، این بود که پیکر مطهر امام اول شیعیان را در آن به خاک بسپارد اما در نتیجه مخالفت علمای شیعه موفق به انجام چنین کاری نشد و پس از مرگش این مکان به عنوان آرامگاهی برای خودش مورد استفاده قرار گرفت.
الجایتو در سن ۳۴ سالگی و ۲ سال بعد از اتمام کار ساخت گنبد بر اثر بیماری دار فانی را وداع گفت و پیش از مرگش وصیت کرد او را در سردابه گنبد سلطانیه به خاک بسپارند.
در تمام کتیبه های موجود نام سلطان محمد و پسرش به چشم می خورند و در جایی نام تاج الدین علیشاه دیده می شود که برخی احتمال می دهند معمار بنا بوده باشد.
بد نیست بدانید 3000 کارگر برای ساخت این بنا به کار گرفته شدند و وزیر سلطان، خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی، وظیفه طراحی و نظارت بر ساخت آن را بر عهده داشت.
سلطان محمد خدابنده | مردی با گرایش های دینی مختلف
سلطان محمد خدابنده پسر ارغون خان و هشتمین پادشاه دوره ایلخانی بود که با نام الجایتو شهرت داشت.
وی در ابتدا به پیروی از آیین پدری به شمنیسم روی آورد. شمنیسم یا شمن باوری نام یک رشته باورهای سنتی در برخی اقوام بدوی و مربوط به دوران پیش از تاریخ می باشد که در ابتدا در سراسر جهان پیروانی را داشته است.
این پادشاه پس از مدتی به پیروی از مادر به آیین مسیحیت درآمد و نامش را به نیکلاس تغییر داد.
چندی بعد تحت تاثیر علامه حلی و یکی از همسرانش و وزیرش شیخ فضل الله، دین اسلام را انتخاب کرد و نام سلطان محمد خدابنده را برای خود برگزید.
مرمت گنبد سلطانیه | احیای بخش مهمی از تاریخ ایران
این بنای ارزشمند به مدت 25 سال به حال خود رها شده بود تا اینکه در سال 1348 مرمت آن توسط یک گروه ایتالیایی آغاز شد و تا سال 1357 ادامه یافت.
کارشناسان از عملیات مرمت این بنا به عنوان یكی از ظریف ترین و پیچیده ترین كارهای مرمتی در نوع خود یاد می کنند که تا به امروز نیز همچنان ادامه دارد.
این بنا با قدمت بیش از 700 سال به شدت نیاز به مراقبت و حفظ و نگهداری دارد تا آیندگان نیز بتوانند شکوه معماری گذشته را در یابند.
